ابعاد اهميّت خاورميانه
الف ـ اهميّت اساسى و حياتى
خاورميانه منبع بزرگترين ذخاير انرژى جهان است لوله هاى نفت خاورميانه را مى توان شاهرگ حـيـات صـنـعـتـى و نـظامى دنيا دانست . غرب توسط خاورميانه با تمدّن آشنا شده و بتوسط را خاورميانه صعنتى شده است . امروز شما تمام هواپيماى نظامى و صنايع موشكى و كارخانه هاى مـخـتـلف صـنعتى غرب و شرق با نفت خاورميانه كار مى كند، بطورى كه مى توان گفت : بدون خاورميانه ، غرب مرده است .
ب ـ اهميت ترانزيتى و تجارتى
در طى چند قرن ، راههاى خشكى و دريايى ، منطقه خاورميانه را به ساير نقاط دنيا پيوند دارد. ايـن بـخـش از جهان همواره به صورت يك منطقه ترانزيت و چهار راهى ميان قاره هاى جهان قديم بوده است .در گـذشـتـه كـه هـنـوز كـانـال سـوئز حـفـر نـشـده بـود، راهـهـاى تـجـارتى خاورميانه از اهميت اسـتـراتـژيك برخوردار بود. يكى از راهها از اسكندريه شروع و پس از عبور از قاهره و منطقه سـوئز بـه كـناره درياى سرخ مى رسيد و از آن به بعد از طريق راه دريايى به اقيانوس هند ختم مى شد. پس از گشايش كانال سوئز در سال 1869، اين جاده اهميت خود را از دست داد و از آن پس مورد استفاده تجارت بين المللى قرار مى گيرد.(48)
افـتـتـاح كانال سوئز موجب اتصال اقيانوس اطلس به اقيانوس هند از طريق درياى مديترانه و دريـاى سـرخ شـد. پس از اين خاورميانه از نظر قدرتهاى دريايى بويژه انگلستان داراى اهميت اسـتـراتـژيـك شـد وسـيـادت و سـلطـه بـر جـهـان مـنـوط بـه تـسـلط بـر ايـن مـنـطـقـه بـويـژه كانال سوئز بود.
اهميت استراتژيك و نظامى
اهـمـيـت اسـتـراتـژيـك و نـظـامى خاورميانه تا قبل از فروپاشى اتحاد جماهير شوروى (سابق) بـسـيـار زياد بود. درياى مديترانه و بحر احمر و خليج فارس كانون رقابت دو قدرت برتر جـهـان در اواسـط قـرن بـيـسـتم بود.
منطقه خاورميانه در دوران تسلط انگلستان بر جهان كه تا سـال 1971 ادامه داشت ، از مهمترين مناطق تحت سلطه آن كشور به شمار مى رفت . خاروميانه از نـظـر انـگـلستان تنها راه دسترسى به هندوستان بود كه مى توانست توسط رقيبان اروپايى مورد استفاده قرار گيرد.(49)
قـدرتـهـاى بـرتـر جـهـان مـانـنـد انگلستان و امريكا، پس از ظهور انقلاب كمونيستى در سرزمين روسـيـه هـمـواره در صـدد بـودنـد تـا از توسعه و گسترش اين انقلاب ضد سرمايه دارى به ساير نقاط جهان جلوگيرى كنند. اين كشور ما پس از اينكه پيمان آتلانتيك شمالى (ناتو) را در اروپـا تـشكيل دادند، سعى كردند در خاورميانه و خاوردور نيز چنين پيمانهايى جهت جلوگيرى از نـفـوذ شـوروى (سـابـق) بـه وجـود بـيـاورنـد. پـيـمـان بـغـداد كـه بـعـدهـا تـبـديـل بـه پـيـمـان (نـستو) شد، از پيمانهايى بود كه به منظور جلوگيرى از دست اندازى شوروى (سابق) به نقاط مركزى خاورميانه منعقد شده بود.(50)
اهميّت خليج فارس
خـليـج فـارس و كـشـورهـاى حـاشـيه آن ، همواره در طول تاريخ از اهميت بسيارزيادى برخوردار بوده است . امروزه نيز اين منطقه يكى از مهمترين مناطق استراتژيكى جهان به شمار مى رود.خـليـج فـارس ، در دوران اسـتـعـمـار، اهـمـيـت يـافـت ، جـرا كـه ايـن مـنـطـقـه در واقـع ، سـرپـل دسـتـيـابى به هندوستان به شمار مى رفت . استعمار انگليس مجبور بود تا به منظور حفظ هندوستان ، خليج فارس را نيز در دست داشته باشد. به همين خاطر، اين منطقه و كشورهاين حاشيه آن از جمله ايران ، مدت 150 سال عرصه تاخت و تاز نيروهاى انگليس بود.
بـا فوران اولين چاه نفت در سال 1908 در مسجد سليمان ، توجه جهانيان به اين منطقه بيشتر شد. وقتى كه عمليات اكتشاف و حفارى در كشورهاى منطقه خليج فارس ،يكى پس از ديگرى به نـفـت رسـيـد، ايـن مـنـطـقـه بـه صـورت كـانـون تـوجـه قـدرتـهـاى جـهـانـى درآمـد، در طـول نـيـم قرن گذشته منطقه خليج فارس هيچ گاه از سلطه نفوذ يا رقابت قدرتهاى بزرگ مصون نبوده است .(51)
جغرافياى طبيعى خليج فارس
الف ـ محدوده جغرافيايى
خليج فارس از ريزشگاه رود اروند تا شبه جزيره مُسْنَدُمْ در كشور عمان ، امتداد دارد و از طريق تـنـگـه هـرمـز بـا دريـاى عـمـان و اقـيـانـوس هـنـد مـرتـبـط اسـت . طـول خـليـج فـارس از دهـانـه ارونـد رود تـا سـاحل كشور عمان حدود هشصد كيلومتر است . عرض خـليـج فـارس را نـيـز دويست تا سيصد كيلومتر بيان كرده اند كه در تنگه هرمز به 155 الى 95 كيلومتر مى رسد.(52)
مـسـاحت آبهاى خليج فارس 850/232 كيلومتر مربع است كه هر ساله 56 مترمربع از اين مقدار كـاسـتـه مـى شود. اين كوچك شدن سطح خليج فارس ، بر اثر تحولات زمين شناسى وريزش رسـوبـات رودخـانـه اى است . عمق خليج فارس نيز بسيار كم است ، بطورى كه عمق متوسط آن 35 مـتـر و در تـنـگـه هـرمز به 144 متر مى رسد. (53)قابل توجه است كه آبهاى عـمـيق خليج فارس در مجاورت سواحل ايران ، بويژه در نيمه شرقى آن ، يعنى به سمت تنگه هـرمـز، قـرار دارد، امـّا در داخـل تـنـگـه هـرمـز، قـسـمـتـهـاى عـمـيـق در نـزديـكـى سواحل عمان قرار دارد.(54)
ب ـ موقعيت جغرافيايى
تـمـامـى سـواحـل شـمـالى خـليـج فـارس مـتـعـلق بـه ايـران بـوده و طـول آن ، از دهـانـه ارونـد رود تا بندرعباس و تنگه هرمز، 1259 كيلومتر است . علاوه بر آن ، كـشـور ايـران در دريـاى عـمـان از بـنـدرعـبـاس تـا(تـا خـليـج گـواتـر) صاحب 784 كيلومتر ساحل است .(55)
كـشـور عـراق در مـنـتـهـى اليـه شـمـالى خـليـج فـارس قـرار دارد. سـاحـل عـراق در خـليـج فـارس انـدك اسـت و بـه خـاطـر عـمـق كـم قابل استفاده براى نفتكشها نيست . حدّ جنوبى آن را بخشى از خاك كشور عمان در تنگه هرمز به نـام (رَاْسِ الْمـُسـْنـَدْ)،كـشـور امـارات مـتـحـده عـربى ، قطر، بحرين و بخشى از خاك عربستان تـشـكـيـل مـى دهـد. از ايـن مـيـان ، امـارات مـتـحـده عـربـى هـشـتـصد كيلومتر و قطر 563 كيلومتر از سـواحـل جـنـوبـى را بـه خود اختصاص داده اند. حدّ شرقى خليج فارس به تنگه هرمز ختم مى شـود و حـد غـربـى آن را كـشـورهـاى كـويـت و عـربـسـتـان تـشـكـيـل مـى دهـد. سـاحـل كـويـت بـا خـليـج فـارس حـدود شـصـت كـيـلومـتـر اسـت كـه بـا احتساب سـواحـل جـزايرش به 499 كيلو متر مى رسد. عربستان نيز در حدود چهار صد كيلومتر مرز آبى با خليج فارس دارد.(56)
ج ـ وضعيت آب و هوايى
منطقه خليج فارس از مناطق بد آب وهواى به شمار مى رود. درصد رطوبت در آن بسيار بالاست ؛ بطورى كه در بوشهر به حدود84 درصد و در بحرين به حدود هشتاد درصد مى رسد. درجه حـرارت هـوا نـيـز بـسـيـار بـالاسـت ، بـگـونـه اى كـه تـحـمـل آن در فـصـل گـرمـا بـسـيـار مـشـكـل اسـت . شـدّت گـرمـا در فصل تابستان بحدى است كه درجه حرارت آب در ماههاى تير و مرداد به 36 درجه مى رسد. در واقـع بـايـد گـفـت كـه در ايـن مـنـطـقـه دو فـصـل بـيـشـتـر وجـود نـدارد، يـكـى فـصـل سـرمـا كـه خـيـلى كـوتـاه مـدت اسـت و ديـگـرى فـصـل گـرمـا كـه حـدود نـه مـاه از سال را دربرمى گيرد.(57)
كشورهاى حوزه خليج فارس
منطقه خليج فارس از جمله مناطقى است كه كشورهاى زيادى در خود جاى داده است . كشورهايى كه در ايـن مـنـطـقـه اسـتـراتـژيـك قـرار گـرفته ، عبارت است از: ايران ، عراق ، كويت ، عربستان سـعـودى ، بحرين ، قطر، امارات متحده عربى (ابوظبى ، دوبى ، شارجه ، عجمان ، ام القوين ، راس الخـيـمه فجيره) و سلطان نشين عمان .(58)بايد توجه داشت كه خاك اصلى كشور عـمـان در سـواحـل دريـاى عـمـان و دريـاى عـرب قرار دارد، ولى به علت آنكه باريكه اى از اين سـرزمـيـن در ساحل جنوبى تنگه هرمز قرار گرفته است ، اين كشور را هم جزو كشورهاى خليج فـارس مـورد بـحـث و بـررسـى قرار مى دهند. در ضمن اميرنشين فجيره نيز در كنار درياى عمان واقع شده است .(59)
گفتنى است كه كشور عراق اگر چه يكى از كشورهاى حوزه خليج فارس محسوب مى شود، ليكن از سـواحـل كـمـى در خـليـج فـارس بـرخـوردار اسـت . عـراقيها همواره خواهان مشاركت بيشترى در مـسـائل مـربـوط بـه مـنـطـقـه خـليـج فـارس بـوده انـد از هـمـيـن رو، يـكـى از دلايل تجاوز عراق به كويت را مى توان در همين راستا ارزيابى كرد.(60)
اينك نگاهى خواهيم داشت به كشورهاى حوزه خليج فارس .
الف ـ امارات متحده عربى
سـرزمـيـن امـارات مـتـحـده عـربـى مـنطقه اى خشك است كه در شرق شبه جزيره عربستان و جنوب شـرقـى خـليـج فارس واقع شده است . از شرق به كشور عمان و از جنوب با عربستان هم مرز اسـت . ايـن كـشور از هفت اميرنشين تشكيل شده است كه از غرب به شرق عبارت است از: ابوظبى ، دوبى ، شارجه ، عجمان ، ام القوين ، راءس الخيمه و فجيره .(61)وسعت اين سرزمين در حدود 700/77 كيلومتر مربع است .(62)
بـه ايـن كـشـور در سـال 1971 مـيـلادى بـه اسـتـقـلال دسـت يـافـت و قبل از كسب استقلال بر اساس يك رشته موافقتنامه هاى ويژه ، تحت الحمايه انگلستان بود. اين مـوافـقـتـنـامـه هـا در اوايـل قـرن نـوزدهـم بـا هـدف مـبـارزه با دزدان دريايى منعقد شده بود. به دنـبـال تصميم انگلستان در سال 1968ميلادى مبنى بر لغو موافقتنامه ها و خروج نظامى خود از خـليـج فـارس تـا سال 1971، نه اميرنشين يعنى امارات متحده عربى و بحرين و قطر تصميم گـرفـتند فدراسيونى تشكيل دهند، ليكن تنها هفت اميرنشين متحد شدند و فدراسيون امارات متحده عـربـى را بـنـيـاد نـهـادنـد دو كـشـور بـحـريـن و قـطـر نـيـز جـداگـانـه اعـلام استقلال كردند.(63)
ب ـ قطر
كشور قطر شبه جزيره اى است كه در ساحل جنوبى خليج فارس قرار گرفته است . از جنوب به خاك عربستان و از سه طرف ديگر به آبهاى خليج فارس محدود است . نزديكترين همسايه دريـايـى آن ، كـشـور بـحـريـن اسـت . مـسـاحـت قـطـر در حـدود 400/11 كـيـلومـتـر مـربـع اسـت .(64)جمعيت اين كشور طبق آمار سال 1986 ميلادى حدود 301000نفر اعلام شده است ؛كه از ايـن تـعـداد تـنـهـا 65 هـزار نـفـر بـومـى هـسـتـنـد از نـظـر مذهبى 95 درصد مردم قطر مسلمان هـسـتـنـد.(65) پـايـتـخـت آن شهر دوحه است كه هشتاد درصد جمعيت را در خود جاى داده است .(66)
در اواخـر قـرن هـيـجـدهـم ، وهـابيها قطر را تصرف كرده و حاكم آنجارا دست نشانده خود كردند. بـعـدهـا ايـن كـشـور مـدتـى تـحـت حـكـومت عثمانى و سپس تحت سيطره حكومت ايران بود. با ورود انگلستان به منطقه خليج فارس ، قطر نيز مانند ساير كشورهاى حوزه خليج فارس تحت حمايت آن كـشـور قرار گرفت تا اينكه در سال 1971 ميلادى با خروج انگلستان از منطقه ، اين كشور به استقلال دست يافت .(67)
ج ـ بحرين
بـحرين مجمع الجزايرى است در ميان آبهاى جنوب خليج فارس كه در شرق آن قطر و در مغرب آن كـشـور عـربـسـتـان قـرار دارد. ايـن كـشـور از سـى وسـه جـزيـره بـزرگ و كـوچـك تـشـكـيـل شـده اسـت كـه بـزرگـتـريـن ايـن جـزايـر(مـنامه) نام دارد. مساحت اين سرزمين در حدود 678كـيـلومـتـر مـربـع است كه پوشيده از زمينهاى شنى و سنگى است و ارتفاع مهمى در آن وجود ندارد.(68)
جمعيت اين كشور در سال 1986ميلادى در حدود 422000 نفر برآورد شده است . از اين جمعيت 85 درصد مسلمان ، 3/7 درصد مسيحى و 7/7 پيرو مذهبهاى ديگر هستند.(69)
در بين كشورهاى حوزه خليج فارس ، بحرين از موقعيت استراتژيكى ويژه اى برخوردار است . ايـن كـشـور از نـظـر جـغـرافـيـايـى در دهـانـه خـليـج سـالوا، در حـد فـاصـل دو كـشـور عـربـسـتـان و قـطـر واقـع شـده اسـت . يـك پـل ارتـبـاطـى بـيـسـت و پـنـج كـيـلومترى كه بر روى دريا نصب شده است ، دو كشور بحرين و عربستان را به هم وصل مى كند.(70)
بـحـريـن كـشورى است داراى سابقه تاريخى ، بطورى كه قدمت آن به پيش از ظهور اسلام مى رسد. قبل از اسلام ، بحرين كه در واقع به همه سرزمينهاى جنوبى خليج فارس از بصره تا عـمـان اطـلاق مـى شـد، تـحـت سـيـطـره حـكـومـت ايـران بـود. ايـن كـشـور در زمـان رسـول گـرامـى اسـلام (ص) بـه تصرف حكومت اسلامى درآمد. پس از آن ، هزار چندگاهى تحت حـاكـمـيـت و نـفوذ يكى از قدرتهاى درمى آمد. در زمان صفويه بحرين جزيى از ايران بود و تا اواخـر قـاجـار، حاكم بحرين به ايران خراج مى پرداخت . حضور استعمارگران در خليج فارس مـوجـب جـدا شـدن بـحـريـن از ايـران شـد ايـن كـشـور سـرانـجـام در سال 1971 م به استقلال دست يافت .(71)
د ـ كويت
كـشـور كويت ميان كشورهاى عراق و عربستان واقع است و خليج فارس در شرق اين كشور قرار گـرفـتـه اسـت . مـسـاحت كويت در حدود818/17 كيلومتر مربع است و از نظر طبيعى كشورى است هموار و جلگه اى كه كوه و رود مهمى در آن وجود ندارد. جمعيت كويت بيش از 8/1 ميليون نفر است كـه از ايـن تـعـداد 85 درصـد مسلمان و بقيه مسيحى ، هندو و ... هستند. نيمى از مردم اين كشور در بندر كويت ، پايتخت اين كشور زندگى مى كنند.(72)
در نـزديـك كـرانـه هـاى كـويـت جـزايـر فـراوانـى وجـود دارد كـه وسـيـعـترين آن بوبيان است . طول اين جزيره 24 و عرض آن حدود 12ميل و غير مسكونى مى باشد. بين جزيره بوبيان و خاك عـراق يـا بـاريـكـه دريـايـى بـه نـام (خـور عـبـدالله) وجـود دارد كـه قابل كشتيرانى است .(73)
از تـاريـخ قـديـم كـويـت اطـلاعـى در دست نيست پس از ظهور اسلام اين كشور تحت سيطره حكومت اسـلامـى در آمـد. در قـرن شـانـزدهـم مـيـلادى پـرتـغـاليـهـا بـه سـواحـل كـويـت دسـتـرسـى پـيـدا كردند و پس از آنان ،انگلستان طى پيمانى اين كشور را تحت قـيـمـويـت خـود در آورد.(74)سـرانـجـام ايـن كـشـور در سـال 1961 مـيـلادى بـه عـضـويـت سـازمـان مـلل پـذيـرفـتـه شـد و بـه اسـتقلال رسيد هنوز چند روزى از استقلال اين كشور نگذشته بود كه دولت عراق بطور رسمى اعـلام كـرد كـه كـويـت جـزو عـراق بـوده و از توابع استان بصره است . كويت به سازمان متحد شـكـايـت كـرد، ولى سـرانـجـام مـجـبـور شـد بـا پـرداخـت بـيـش از شـش مـيـليـارد ريال به عراق ، آن كشور را راضى كند تا استقلال آن را به رسميت بشناسد.(75)
هـ عمان
كـشـور عـمـان درشـرق شـبـه جـزيـره عـربـسـتـان قـرار دارد كـه از جـنـوب غـربى به يمن ، از شـمال شرقى و شرق به درياى عمان و اقيانوس هند و از جنوب شرقى به اقيانوس هند محدود مـى شـود. تـكـيـه اى از خـاك عمان به شكل شبه جزيره در دهانه تنگه هرمز قرار دارد كه شبه جـزيـره (مسندام) ناميده مى شود. مساحت اين كشور در حدود سيصد هزار كيلومتر مربع و جمعيت آن حدود دو ميليون نفر است . پايتخت عمان ، بندر مسقط و شهرهاى مهم آن مطلاح و سلاله است . يكى از ايـالتـهـاى مـهـم ايـن كـشـور(ظـفـار) اسـت . ايـن ايـالت از سـال 1965 مـيلادى با نيروهاى دولتى درگيرى مسلحانه داشته است و جبهه آزاديبخش ظفار كه داراى مرام ماركسيتى است ، رهبرى اين عمليات را به عهده داشته است .(76)
ايـن كـشـور نـيـز هـمـچـون بـحـريـن داراى سابقه تاريخى بسيار طولانى مى باشد. برخى از تـاريـخ نـويـسـان قـدمـت عمان را به هزاره دوم قبل از ميلاد مسيح (ع)مى رسانند. عمان و مسقط در 536 قـبـل از مـيـلاد تـوسـط سـپـاهـيـان كـوروش هـخـامـنـشـى تـصـرف شـد. پـس از آن ، تـمـام سـواحـل و جـزايـر خـليـج فارس به ايران تعلق گرفت و تا ظهور اسلام اين تسلط كم و بيش ادامـه داشـت پس از ظهور اسلام ، فرقه (اباضيه) از گروه خوارج به اين منطقه آمده ، و آنجا را پايگاه خود قرار دادند. و هنوز هم حكومت عمان را دردست دارند.(77)
عـمـان پـس از نفوذ و سلطه استعمار در اين منطقه ، ابتدا در دست پرتغاليها و پس تحت سيطره انـگـلسـتـان درآمد. با كشف نفت در اين كشور در سال 1964 بر اهميت آن افزوده شد، ولى پس از مدتى معلوم شد كه ذخاير نفتى آن بسيار اندك بوده و بزودى پايان خواهد پذيرفت .
و ـ عربستان
كـشـور عـربستان در حد فاصل بين دو آبراه استراتژيك خليج فارس و درياى سرخ واقع شده است . مساحت اين كشور در حدود 000/24/2 كيلومتر مربع است كه حدود23 شبه جزيره عربستان را در بـرگـرفـتـه اسـت . همسايه هاى شمالى اين كشور عبارت است از: كويت ، عراق و اردن اين كـشـور هـمـچـنـيـن در جـنـوب بـا يـمـن مـتـحـد و در شـرق بـا عـمـان و در شـمـال شـرقـى بـا بـحـريـن ،(78)قـطـر و امـارات مـتـحـده عـربـى همسايه است (79)جـمعيت عربستان بيش از 6/13 ميليون نفر است . حدود چهار هزار قبيله در اين كشور وجود دارد كه هر يك به نوعى وابسته به دربار سعودى هستند.
كـشـور عـربـسـتـان از نـظـر جـغـرافـيـايـى و اقـتـصـادى مـوقـعـيـت ويـژه اى دارد. بـه هـمـيـن دليـل ايـن كـشـور، براى قدرتهاى بزرگ جهانى از اهميت خاصى برخوردار است . واكنش شديد آمـريـكـا در مـقـابل اشغال كويت توسط عراق در سال 1990 (1369) ه ش بيانگر اهميّت منطقه خليج فارس بخصوص سرزمين عربستان نزد قدرتهاى استكبارى است .
از نـظـر تـاريـخـى ، خـاك كـشـور فعلى عربستان در زمانهاى پيش از ظهور اسم ، همواره بين ، قبايل مختلف تقسيم شده بود و هيچ گونه قدرت واحدى در آن حكومت نداشت . پس از ظهور اسلام عربستان از يك حكومت مركزى برخوردار گرديد.(80)
پـرتـغـاليـهـا در اوايـل قـرن شـانزدهم قصد حمله به مكّه را داشتند كه عملى نشد. در همان قرن خـلفـاى عـثـمـانـى بـراى دفـع خطر مسيحيان متوجه عربستان شدند و بتدريج اين سرزمين تحت حـكـومـت عـثـمـانيان درآمد. در قرن هجدهم ميلادى شخصى به نام (ابن عبدالوهاب) با حاكم شهر (درعيه) به نام محمد بن سعود متحد شد و مذهب وهابيت كه ابن عبدالوهاب بنيانگذار و مروّج آن بـود، بـتـدريـج گـسـتـرش يـافـت و وهـابـيـان سـرانـجـام مـكـّه را بـه تـصـرف درآوردنـد. آل سـعـود تـحـت رهـبـرى عـبـدالعـزيـزبـن سعود در مخالفت با سيطره امپراتورى عثمانى ، قدر بـرافـراشـتـنـد و در سال 1903 ميلادى عثمانيها را از ناحيه (الحساء) بيرون راندند و اساس حـكـومـت سـعـودى را بـنـيـان نـهـادنـد.(81)پـس از پـايـان جـنـگ جـهـانـى اول و فـروپـاشـى امـپـراتـورى عـثـمـانـى ، سـرانـجـام در سال 1932 كشور عربستان سعودى به استقلال دست يافت .
تـنـهـا چـهـار سـال پـس از اسـتـقـلال عـربـسـتـان يـعـنـى در سـال 1936م ، در ايـن كـشـور و در نزديكى سواحل خليج فارس نفت كشف شد. امروزه اين كشور بيشترين ذخاير نفت جهان را داراست و بزرگترين صادر كننده نفت جهان است .(82)
ز ـ عراق
عـراق كـشـورى اسـت بـا مـسـاحـت 446/438 كـيلومتر مربع و جمعيتى بيش از هفده ميليون نفر كه كـشـورهـاى ايـران در شـرق ، تـركـيه در شمال ، سوريه و اردن در غرب و عربستان سعودى و كـويـت در جـنـوب در هـمـسـايـگـى آن قـرار دارنـد اين كشور در حدود 58 كيلومتر با خليج فارس سـاحل دارد. سه بندر معروف اين كشور در خليج فارس و دهانه اروند رود عبارت از: بصره ، ام القصر و فاو .(83)
سـرزمـين عراق در سال 1535 ميلادى پس از اينكه سپاهيان عثمانى قواى ايرانى را شكست دادند، بـه تـصـرف آن امـپـراتـورى درآمـد و تـا پـايـان جـنـگ جـهـانـى اول ، بـجـز سـالهاى (1625 ـ 1638) كه در تصرف ايران بود، جزيى از عثمانى محسوب مى شـد. پـس از فـروپـاشـى امـپـراتـورى عـثـمـانـى و تـجـزيـه آن بـه دسـت دولتـهـاى مـتـفـق در سـال 1920 تـحـت قـيـمـومـيـت انـگـلسـتـان قـرار گـرفـت . دوازده سـال بـعـد يـعـنـى در سـال 1932 مـيـلادى قيموميت انگلستان پايان يافت و عراق بطور رسمى مـسـتـقـل شـد. تـا آغـاز جـنـگ جـهـانـى دوم ، عـراق اگـرچـه ظـاهـر مـتـقـل بـود ولى در واقـع تـحـت نـفـوذ انـگـلسـتـان قـرار داشـت . در سـال 1941 رشـيـدعـالى گيلانى طى يك كوتا، زمام قدرت را در عراق به دست گرفت ، ولى نـتـواسـت در مـقـابـل هـجـوم سـربـازان انـگـلسـى مـقـاومـت كـنـد.
سـرانـجـام ، هـفـده سـال بـعـد يـعـنـى در سـال 1958رژيـم سـلطـنـتـى عـراق بـه دنـبـال كـودتـاى عـبـدالكـريـم قـاسـم مـنـقـرض و رژيـم جـمـهـورى اعـلام شـد. چـنـد سـال بـعـد حـزب بـعـث عـراق بر عليه قاسم كودتا كرد و زمام قدرت را در اين كشور به دست گرفت .(84)
ح ـ جمهورى اسلامى ايران
كـشـور جـمـهـورى اسـلامـى ايـران با وسعتى معادل 195/648/1 كيلومتر مربع و جمعتى بيش از پـنـجـاه مـيـليـون نـفـر قـدرتـمـنـدترى كشور منطقه خليج فارس محسوب مى شود. اين كشور از گـذشـتـه هـاى دور بـه خـاطـر مـوقـعـيت ويژه جغرافيايى ، همواره مورد توجه قدرتهاى بزرگ جهانى بوده است .(85)
نـام خـليـج فـارس از نام ايران اقتباس شده است و سراسر بخش شمالى خليج فارس و درياى عمان را سواحل ايران تشكيل مى دهد. جزيره هاى متعددى در خليج فارس به ايران تعلق دارد كه برخى از آنها كه از اهميت بيشترى برخوردار است عبارتند از: قشم ، كيش ، دوان ، لارك ، هرمز ، هنگام ، تنب بزرگ و كوچك و ابوموسى .(86)
ايـران داراى سـرزمين كوهستانى و در عين حال بيابانهايى وسيع است . از اين رو، اين كشور به مـنـاطـق جـدا از هـم تـبـديـل شده است ، بطورى كه در هر منطقه ، مردمى با فرهنگ و زبان متفاوت زندگى مى كنند. ايران در بين كشورهاى حوزه خليج فارس بيشترين تنوع ، زبانى و قومى را دارد و در عـيـن حـال ، بـه دليـل عـقـايـد عميق اسلامى و پيشينه تاريخى طولارنى ، همه اين اقدام مـخـتـلف هـرگـز بـا يـكـديـگـر احـسـاسـى بـيـگـانـگى نكرده و همواره خود را مسلمان و ايران مى دانند.(87)عامل مهم ديگرى كه مردم ايران را به هم پيوند داده است ، دين مبين اسلام است . اين امر بويژه پس از انقلاب نمود بيشترى يافته است .
وسعت زياد، جمعيت فراوان ، امكانات و ذخاير طبيعى خداداد و موقعيت جغرافيايى منحصر به فرد در كـنـار وجـود يـك حكومت اسلامى قدرتمند، ويژگى خاصى به ايران داده است ، به طورى كه كشورهاى حوزه خليج فارس نيز منطقه خاورميانه نمى توانند در معادلات سياسى اقتصادى خود آن را بـه حـسـاب نـيـاورنـد. جـمـهـورى اسـلامـى ايـران در طـول هـشـت سـال جنگ تحميلى عراق عليه خود، توانايهايى مادى و معنوى خود را به همه جهانيان نـشـان داد و ثـابـت كـرد كـه در مـنـطـقـه خـليـج فـارس هـمـواره حـرف اول را خواهد زد.
منابع :
48 ـ خاورميانه ، رضويان ، ص 8 .
49 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه و شـمـال آفـريـقـا ، درايسدل و بليك ، ص 71 .
50 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه و شـمـال آفـريـقـا ، درايسدل و بليك ، ص 48 .
51 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه و شـمـال آفـريـقـا ، آلاسـديـر درايسدل و جرالو .اچ ـ بليك ، ترجمه درّه ميرحيدر ، ص 69 .
52 ـ خليج فارس و مسائل آن ، همايون الهى ، ص 11 .
53 ـ همان ، ص 12 .
54 ـ مجله سياست خارجى ، شماره 4 ، سال دوم ، مهر و اسفند 1367 ، دفتر مطالعات سياسى بين المللى ، ص 578 و 581 .
55 ـ كيهان سال 66 ـ 65 ، جهان سياست ، ص 511 .
56 ـ خليج فارس و سائل آن ، همايون الهى ، ص 15 .
57 ـ همان .
58 ـ روابـط آمـريـكـا و اعـراب در خـليـج فـارس ، اميل ، آ . نحله ، ترجمه كارو، ص 12 .
59 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 123 .
60 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه ون شـمـال آفـريـقـا، درايسدل و بليك ، ص 149
61 ـ در ميان اين هفت امارت بين ابوظبى ، دوبى ، و شارجه ، ارتباطى رقابت آميز وجود دارد . جغرافياى سياسى خاورميانه و شمال آفريقا ، درايسدل وبليك ، ص 237 و 348 .
62 ـ جغرافياى كشورهاى مسلمان ، عبدالرضا فرجى ، ص 85 .
63 ـ روابط آمريكا و اعراب در خليج فارس ، نخله ، ص 16 .
64 ـ جغرافياى كشورهاى مسلمان ، فرجى ، ص 90 .
65 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 208 .
66 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه و شـمـال آفـريـقـا ، درايسدل و بليك ، ص 237 .
67 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 208 .
68 ـ جغرافياى كشورهاى مسلمان ، فرجى ، ص 93 .
69 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 201 .
70 ـ بـحـريـن ، ص 14 ، مـوسـسـه مـطـالعـات و پـژوهـشـهـاى بازركانى ، توفان خليج ، اليويه دلاژ ـ ژرار گريزبك ، ترجمه اسدالله مبشرى ـ محسن مؤ يدى ، ص 255 .
71 ـ خليج فارس و مسائل آن همايون ، الهى ، ص 202 .
72 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى كـشـورهـاى مـسـلمـان ، ص 97 ؛ جـغرافياى سياسى خاورميانه و شمال آفريقا ، درايسدل و بليك ، ص 237 .
73 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 143 .
74 ـ همان ، ص 144 .
75 ـ همان ، ص 144 ؛ كويت ، ص 57 .
76 ـ جغرافياى كشورهاى مسلمان ، فرجى ، ص 80 . براى مطالعه بيشتر ر . ك . جغرافياى سياسى خاورميانه و شمال آفريقا ، درايسدل و بليك ، ص 235 .
77 ـ كيهان سال 65 ـ 66 ، جهان سياست ، ص 124 .
78 ـ البـتـه عـربـسـتـان بـا بـحـريـن مـرز مـشـتـرك زمـيـنـى نـدارد ، ولى پـل (فـهـد) كه به طول 25 كيلو متر بر روى خليج فارس ساخته شده است ، اين دو كشور را به گونه اى به يكديگر متصل كرده است كه به صورت يك كشور واحد در آمده اند .
79 ـ جـغـرافـيـاى كـشـورهـاى مـسـلمـان ، فـرجـى ، ص 65 ؛ و خـليـج فـارس و مسائل آن ، الهى ، ص 158 .
80 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 160 .
81 ـ همان .
82 ـ همان ، ص 61. ذخاير نفتى عربستان در حدود 170 ميليارد بشكه مى باشد . ميدان نفتى (قـوار) در ايـن كـشـور، به تنهايى ذخيره اى معادل شصت ميليارد بشكه نفت را در خود جاى داده است كه اين مقدار حداقل دو برابر، بيشتر از تمامى ذخاير نفتى آمريكاست .
83 ـ خـليـج فـارس و مـسـائل آن ، الهـى ، ص 133؛ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـانـه و شمال آفريقا درايسدل و بليك ، ص 149 .
84 ـ خليج فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 137 .
85 ـ همان ، ص 128 .
86 ـ خليخ فارس و مسائل آن ، الهى ، ص 129 .
87 ـ جـغـرافـيـاى سـيـاسـى خـاورمـيـايـه و شـمـال آفـريـقـا، درايسدل و بليك ، ص 231 .
