ترتيبات امنيّت دسته جمعى كشورهاى منطقه

شوراى همكارى خليج فارس

شوراى همكارى خليج فارس يك طرح دسته جمعى از كشورهاى عرب است كه براى حفظ امنيت خود تدارك ديده اند اين از شش كشور عربستان سعودى ، كويت ، عمان ، امارات متّحده عربى ، بحرين و قـطـر تـشـكـيـل شده است . گرچه زمينه هاى تشكيل چنين شورايى به دهه هاى 1960 و 1970 برمى گردد. انگيزه هاى تشكيل شوراى همكارى خليج فارس با وقوع انقلاب اسلامى ايران در سـال 1979 و لزوم يارى عراق از جانب كشورهاى عرب خليج فارس در جنگ تحميلى عراق عليه ايـران در سـال 1980 و بـه خـطـر افـتادن منافع قدرتهاى بزرگ در اين منطقه استراتژيك ، فراهم شد. ضرورت حفظ امنيت منطقه خليج فارس و سياست جديد آمريكا در منطقه مبنى بر ايجاد (كـمـربـنـد امـنـيـّتـى)  از ديـگـر انـگـيـزه هـااسـت . بـا تـوجـّه بـه ايـن دلايـل ، شـوراى هـمـكـارى خـليـج فـارس در سـال 1980 تشكيل شد.(159)

شـوراى هـمكارى خليج فارس درطول جنگ تحميلى عراق عليه ايران ، كشور عراق را مورد حمايت مالى ، سياسى ، تبليغاتى و نظامى خود قرار داد كويت نيز به عنوان يكى از اعضاى اين شورا بـعـداز شـروع جـنـگ ايـران و عـراق بطور رسمى از آمريكا براى حضور در منطقه خليج فارس دعوت به عمل آورد. به طور كلّى ، سياست شورا بر حفظ امنيت خليج فارس با دخالت قدرتهاى خارجى بنا نهاده شده است .(160)

حـمـله عـراق به كويت در سال 1990، ضعف كشورهاى عضور شوراى همكارى خليج فارس را در زمـيـنـه تـاءمـيـن امـنـيـّت منطقه ظاهر ساخت . نيرومندترين كشور عضور شوراى ، يعنى عربستان سـعـودى ، حـضـور قـدرتـهـاى غـربـى و مـداخـله بـراى پـايـان دادن اشـغـال كـويـت را درخـواست كرد.از اين رو، بحران خليج فارس ، كارايى شوراى همكارى خليج فارس را زير سؤ ال بقرده و نياز به يك نظام امنيّتى جديد را ضرورى ساخته است .

ترتيبات امنيّتى كشورهاى خليج فارس

ايـران ، بـه عـنـوان يـك قـدرت مـنـطـقـه اى ، موقعيّت مهمّى را در حفظ ثبات و امنيّت منطقه خليج فـارس دارا بـوده نـقش مهمى را مى تواند ايفا كند. اين كشور همواره خواستار تاءمين امنيّت منطقه خـليـج فـارس تـوسـّط كـشـورهـاى سـاحـلى منطقه ، كوتاه شده دست بيگانگان و دخالت نكردن قدرتهاى خارجى مى باشد.(161)

كـشـورهـاى حـوزه خـليـج فـارس بـا پـيـو سـتـن بـه تـرتـيـبـات امـنـيـّتـى دسـتـه جـمعى مبتنى برايدئولوژى اسلامى ، مى توانند امنيّت منطقه را تاءمين كنند. جمهورى اسلامى ايران بر همين اساس ، علاوه بر محكوم كردن اشغال كويت اوت 1990 توسّط رژيم عراق ، با حضور نيروهاى بيگانه نيز مخالف بود.
كـويـت از جـمـله كـشـورهايى بود كه با توجّه به عضويتش در شوراى خليج فارس ، هنگام جنگ نفتكشها، خواستار محافظت نفتكشها توسط كشورهاى غربى شد. عربستان نيز در جريان جنگ نفت ، خواستار حضور بيگانگان و قدرتهاى غربى در خليج فارس براى پايان داده جنگ شد.

سوابق تاريخى خليج فارس

خليج فارس تا قبل از هجوم اروپاييان

منطقه خليج فارس از تاريخى بس قديمى برخوردار بوده و نقش مهمّى در ارتباط بازرگانى دنـيـاى قـديـم داشـتـه اسـت . دريـا نـوردان سـاحـل غـربـى خـليـج فـارس در سـه يـا چهار هزار قبل از ميلاد، روابط بازرگانى نزديكى با بندرهاى مصر، حبشه و هند داشتند.

خـليـج فـارس از نظر پادشاهان اشكانى ، حكم درياى داخلى داشته است . اشكانيان جلوى روميها را كـه مـى خـواسـتـنـد بـا تـصرّف بين النهرين بر خليج فارس (كليد بازرگانى خاور دور) تـسـلّط پـيـدا كـرده و مـال التـجـاره خـود را از ايـن راه (162)منتقل كنند، مى گرفتند.

مـلوانـان ايـرانـى در زمـان سـاسانيان ، خليج فارس را پايگاه اساسى رفت و آمد كشتيهاى خود قرار داده ، خود را از طريق دريا تا نقاط نزديك و دور خاور و باختر رسانده بودند.

هجوم و سلطه اروپاييان بر خليج فارس (163)

الف ـ حضور پرتغاليها در خليج فارس

پـايـان قـرون وسـطـى در اروپـا، شـروع دوره رنـسـانس (164)و آگاهى اروپاييان از ثروتهاى بى كران شرق ، انگيزه تسلّط آنان بر تجارت پرسود شرق و يافتن راههاى جديد برقرارى ارتباط با اين مراكز به وجود آمد.

پـرتـغـاليـهـا درايـن هـجـوم ، پـيـشـتـاز بـودنـد. پـادشـاه پـرتغال به دنبال اطّلاع از نتيجه گزارشهاى هياءتهايى كه از طريق خشكى به مصر و خليج فـارس و هـنـدوسـتـان رفـته بودند، دستور اعزام ناوگان بزرگى به فرماندهى (واسكود و گـاما) به خليج فارس را در سال 1497(م)  صادر كرد. ناوگانهاى جديدى بعد از بازگشت (واسـكـود وگـاما) براى تحت سلطه در آوردن تجارت بين آسيا و اروپابه منطقه اعزام شدند. آنها، غارت ، تجاوز و نابود كردن كشتيها و بندرها توانستند بتدريج بر منطقه تسلّط يابند.

اسـپـانـيـا نـيـز در هـمـيـن زمـان بـا هـجـوم خـود بـر راهـهـاى دريـايى ، سعى در رقابت با كشور پـرتـغـال داشـت . بـا صـدور بـيـانـيـّه (پاپ)  در سال 1493 (م)  كه به (فرمان تقسيم)  معروف شد، تمام آمريكاى شمالى و مركزى و قسمت عمده آمريكاى جنوبى را به اسپانيا و ساير سـرزمـيـنـهـاى شـرقـى بـا انـضـمـام تـمـام آفـريـقـا بـه پرتغال واگذار شد.(165)

دولت پرتغال در سال 1506 براى تسلّط بر درياى احمر و خليج فارس ، ناوگانى بزرگ بـه فـرمـانـدهـى ( آلبـوكـرك)  به اقيانوس هند اعزام كرد. (آلبوكرك)  بعد از غلبه بر فـرمـانـداران ايرانى عمان و مسقط، جزيره هرمز(166)را مورد هجوم قرار داد، شيخ هرمز كـه خـود تـابـع دولت مـركـزى ايـران بـود، مـجـبور به امضاى قراردادى ننگين شد. نتايج اين تسليم عبارت بود از:

1 ـ جدا شدن جزيره هرمز از حيطه اقتدار ايران .

2 ـ تضعيف شديد قدرت نظامى و اقتصادى ايران .

3 ـ تسلّط پرتغاليها بر نتگه هرمز و تجارت منطقه .

4 ـ خـسـارت تـاجـران ايرانى و عرب به دليل گسسته شدن سيستم تجارى بين آسياى جنوبى باخاورميانه و خاور نزديك .

خـروج پـرتـغاليها و قطع سلطه آنان ، در پى مبارزات ضداستعمارى (167)و عواملى چـون قـدرت يـا فـتـن تـركـان عـثـمـانـى در خـليـج فـارس ، ظـلم بـى حدّ پرتغاليها، تغيير و انـتـقـال حـاكـمـيـت در پـرتـغـال ، رقـيـبـان جـديـد بـه منطقه و قدرت يافتن دولت مركزى ايران ،(168)امـكـان پـذير شد، بحرين در سال 1602 (م)  آزاد شد و در بين سالهاى 1619 تا 1620 راءس الخيمه و جزيره قشم به كنترل ايران در آمد.

منابع:

159 ـ خليج فارس و مسائل آن ، همايون الهى ، ص 247 ـ 251 .

160 ـ مـبـانـى رفـتـارى شـوراى هـمـكـارى خـليـج فـارس در قبال جمهورى اسلامى ايران ، بهمن نعيمى ارفع ، ص 77 و 88 و 91 ـ 96 .

161 ـ سـومـيـن سـمينار خليج فارس ، دفتر مطالعات سياسى و بين المللى مركز مطالعات خليج فارس ، ص 14 .

162 ـ كه به خليج فارس كوتاهترين فاصله دريايى ما بين كشور رورم و خاور دور بود .

163 ـ خليج فارس و مسائل آن ، همايون الهى ، ص 27 و 99 .

164 ـ دوره تجديد حيات دانش و هنر در اروپا .

165 ـ نگاهى به تاريخ جهان ، جواهر لعل نهرو ، ترجمه محمود تفضّلى ، ج 1 ، ص 478 .

166 ـ جـزيـره هـرمـز كـه در دهـانـه خـليـج فـارس قـرار داشـت ، نـه تـنـهـا بـه دليل موقعيّت استراتژيك ، بلكه به دليل شهرت ثروت ، طمع اروپاييان را برانگيخته بود .

167 ـ مـانـنـد مـبـارزات مـردم هـرمز در مقابل حمله پرتغاليها به بندر قلهات كه به شكست پرتغاليها انجاميد .

168 ـ مانند شاه طهماسب اول و شاه عباس اوّل از سلطه صفوى .