نقاط استراتژيك جهان 5
منظور از موقعيت سياسى در اين درس ، وضعيت سياست و حكومت و همچنين روابط سياسى كشورهاى منطقه خليج فارس مى باشد. از آنجا كه بررسى موقعيّت سياسى به اين مفهوم ، مستلزم بيان ويـژگـى عـمـومـى كـشـورها و سپس ويژگيهاى اختصاصى هر يك از آنهاست ، ابتدا خصوصيات عمومى كشورهاى عرب منطقه خليج فارس و جمهورى اسلامى ايران را برشمرده ، سپس سياست و حكومت كشورهاى همجوار خليج فارس به اختصار مورد بررسى قرار مى گيرد.
ويژگيهاى مشترك سياسى كشورهاى عربى خليج فارس
1- عـرب بـودن :مـردم كـشـورهـاى خـليج فارس بجز ايران از نژاد عرب بوده و هر كدام از اين كشورها خود را جزو جهان عرب به حساب مى آورند.
2- قبيله اى و سنتى بودن حكومت : حكومت در اين كشورها(بجز عراق) بنابرتاءكيدى كه قانون اسـاسـى آنـهـا بـر آن دارد، بـه شـكـل قـبـيـله اى و سـنـّتـى اداره مـى شـود. بـه هـمـيـن دليـل ، آل صـبـاح در كـويـت ، آل سـعـود در عـربـسـتـان ، آل نـهـيـان در امـارات ، آل خـليـفـه در بـحـريـن ، آل ثـانـى در قـطـر و آل تـيـمـور در عـمـان بطور موروثى حكومت مى كنند؛(106) حتّى بيشترين مسؤولين اين كشورها از نزديكان و بستگان اميران مى باشند.
3- سـلطـنـتـى بـودن حـكـومـت : حـكـومـت در ايـن كـشـورهـا(بـجـز عـراق) بـه شكل سلطنتى واميرنشينى است .(107)
4- اسـتـبـدادى بـودن حـكـومـت : شـيـوه حـكـومـت در ايـن كـشـورهـا بـه شـكـل اسـتـبـدادى اسـت . سـران ايـن كـشـورهـا، بـا تـوجـه بـه قـبـيـله اى بـودن حـكـومـت ، تحمّل دموكراسى را نداشته اقدام به سركوب مخالفين خود مى كنند.(108)
ويژگيهاى سياسى عمده جمهورى اسلامى ايران
نـظـام ايـران ، اسـلامـى و مـردمـى اسـت و مـحـتـوا و شـعـارهـاى انـقـلاب ، ريـشـه در تـعـاليـم و اصول اسلام دارد.(109)مردم ايران در ابعاد مختلف فعاليتهاى مردمى شركت داشته خود بـر سـرنـوشـتـشـان حـاكـم مـى بـاشـنـد.انـقـلاب اسـلامـى ،از نـظـر سـيـاسـى بـطـور كـامـل مـسـتقّل بوده ، شعار (نه شرقى ، نه غربى ، جمهورى اسلامى) را سرلوحه خود قرار داده است .
سياست و حكومت كشورهاى حوزه خليج فارس
الف ـ جمهورى اسلامى ايران
كـشـورهـاى ايـران ، سـراسـر بخش شمال خليج فارس و درياى عمّان را در برمى گيرد. حكومت ايران (جمهورى اسلامى) بوده ، براساس ولايت فقيه بنا نهاده شده است .
قـوه مـقـنـّنـه از يـك مـجـلس بـه نـام مـجـلس شـوراى اسـلامـى تـشـكـيـل يـافته ، داراى 270 نماينده است . نمايندگى مجلس براى يك دوره چهار ساله توسّط مـردم انـتـخـاب مـى شـونـد. قـانـون اسـاسـى جـمـهـورى اسـلامـى ايـران نـيـز در سال 1358 تدوين شد و در سال 68 مورد بازنگرى قرار گرفت و به تصويب عمومى رسيد. رئيـس جـمـهـور كـه از طـرف مـردم بـه مـدّت چـهـار سـال انـتـخـاب مـى شـونـد، مـسـؤل قوّه مجريّه است.
قـوه قـضـايـيـه كـه بـعداز انقلاب به صورت شورايى اداره مى شد، بعداز بازنگرى قانون اسـاسـى بـه صـورت مـتـمـركـز درآمـد، رئيـس قـوه قـضـايـيـه تـوسـط رهـبـر انـقـلاب نـصـب و عزل مى شود.
فـعـاليـت احـزاب در ايـران به شرط آنكه به حكومت اسلامى و قانون اساسى و فادار باشند، آزاد است . سياستگذارزى ملّى براساس احكام اسلام و مصلحت مردم انجام مى شود.
ب ـ امارات متّحده عربى
كشور امارات متّحده عربى از هفت اميرنشين ابوظبى ، دوبى ، راءس الخيمه ، فجيره ، ام القوين ، شارجه و عجمان تشكيل يافته است . اين امارات هر چند داراى اختلاف مزرى جدّى نيستند. ولى وجود ابهام در تقسيمات داخل در بعضى از مناطق مى تواند مشكلاتى را به بار آورد(۱۱۰).
اسـتـقـلال (امـارات مـتـحـده عـربـى) بـا خـروج انـگـلسـتـان از خـليـج فارس وشرق سوئز در سـال 1971 و لغـو تـمام معاهداتى كه شيخ نشينها براساس آن ، تحت الحمايه انگلستان قرار گرفت ، تحقّق يافت .(111)
شـوراى عـالى فـدرال (112)بـراسـاس قـانـون اسـاسـى ايـن كـشـور كـه در سـال 1971 تـدويـن يـافـتـه ، عـاليـتـرين ارگان حكومتى محسوب مى شود اين شورا از حكّام و شـيـوخ هفت امارت تشكيل شده و تنظيم تمام سياستهاى رسمى ، نظارت بر اجراى آنها، تصويب قـوانين فدرال و تنظيم بودجه اتحاديه از اختيارات آن است . رئسى اين شورا، به عنوان رئيس اتّحاديه فدرال نخست وزير و كابنيه وزيران را منصوب مى كند.(113)
هـيـچـگـونـه انـتـخـاباتى تا به حال در اين كشور برگزار نشده است . فقدان نهادهاى حكومتى انـتـخـابـاتـى بـه اضـافـه وجـود نـداشـتـن اجـزاب سـيـاسـى بـه خـاطـرمـمـنـوعـيـت تشكيل احزاب سبب شده كه هيچ فرصتى براى بيان علنى عقايد سياسى مخالف وجود نداشته باشد.(114)
حـاكـمـان امـارات مـتـّحـده عـربـى ، در مـذاكـرات خصوصى خود از پيروزى انقلاب اسلامى ايران استقبال كرده ، بدان اظهار علاقه مى كنند. با اين وجود، در بعضى مواقع ، اختلاف مصنوعى بر سـر مـالكـيّت سه جزيره ايرانى در نزديكى تنگه هرمز(ابوموسى ، تنب كوچك وتنب بزرگ) روابـط ايـن دو كـشـور را دچـار اخـتلال مى كند. موضع امرات متّحده عربى در رابطه با تحريم اقـتـصـادى ايـران از جـانـب كـشـورهـااى غـربـى ، دوستانه بوده و نقش آنها (بخصوص دوبى و شارجه) در شكستن اين تحريم ، قابل ملاحظه مى باشد.(115)
ج ـ عربستان سعودى
حكومت عربستان ، پادشاهى است . قانون اساسى و مجلس قانونگذارى مردمى در اين كشور وجود نـدارد. خـانـواده سـعـودى از سـال 1932 ( سـال استقلال عربستان) بر اين كشور حاكم بوده ، تـمـامـى تـشـكـيـلات دولتى در دست دارند. تشكيلات حكومتى عربستان سعودى ، به سه دسته تقسيم مى شود:
1- مـجـلس المـمـارسـه المملكه السعوديه (شوراى عالى خانوادگى) كه براى رسيدگى به مـوضـوع جـانشينى تشكيل مى شود. اين مجلس تعيين خطوط كلى سياست داخلى و خارجى و نظارت بـر كـار هـيـاءت وزيـران و نـحـوه انتخاب آنها را به عهده دارد و چنانچه مصلحت ايجاب كند حتى قـادر اسـت پـادشـاه را عـزل و نـصـب كـنـد، هـمـان طـورى كـه در سـال 1964 در مـورد عـزل مـلك سـعـود و نـصـب مـلك فـيـصـل ايـن عزل و نصب را انجام داد.(116)
2- پـادشـاه :حـدود اخـتـيارتش بستگى به قدرت تسلّطى بر مجلس شيوخ و ارگانهاى دولتى دارد.
3- هـيـاءت وزيـران : هـيـاءت وزيـران از وليـعـهـد، شـاهـزادگـان و افـراد مـتـخـصـّص تشكيل مى شود.
رياست هياءت وزيران با شخص پادشاه مى باشد.(117)
فـعـاليـّت احـزاب در ايـن كـشـور مـمـنـوع اسـت ، هـر چـنـد گـروهـهـاى و احـزاب مـخـالفـى بـه شكل مخفيانه مشغول فعاليت هستند.(118)
سـيـاسـتـهاى اين كشور، با سياستهاى آمريكا در منطقه منطبق بوده و هست و اين كشور همواره مورد حـمـايـت غـرب ، بـويـژه آمريكا بوده است . رژيم عربستان با بيشتر كشورهاى مسلمان ، رابطه سـيـاسى داشته و روابط بسيار خوبى نيز با دنياى غرب دارد. رابطه اين كشور با ايران در زمـان رژيـم پـهـلوى خـوب بـود، ولى بـا پـيـروزى انقلاب اسلامى ، اين رابطه تيره شد. اين كـشـور در جنگ عراق عليه ايران به رژيم عراق كمكهاى زيادى كرده ، اطلاعات نظامى خود را در اختيار آن كشور قرار مى داد.(119)
د ـ قطر
كـشـورهـاى قـطـر در سـال 1971 بـه دنـبـال خـروج انـگـلسـتـان از خـليـج فـارس ، اعـلام اسـتـقـلال كـرد. حـكـومـت ايـن كـشور، پادشاهى بوده ، امير به عنوان نخست وزير ورئيس شوراى وزيـران انـجـام وظـيـفـه مـى كـنـد. در ايـن كـشـور تفكيك قوا وجود ندارد و امير به عنوان تصميم گيرنده نهايى در راءس نظام قرار دارد.(120)
يـك شـوراى مـشـورتـى انـتـصـابى كه تحت سلطه امير قطر بوده ، به عنوان قوّه مقنّنه در اين كـشـور مـشغول به كار است . تمام پستهاى كليدى كابينه و فرماندهى نيروهاى دفاعى و امنيّت داخـلى در دسـت اعـضـاى خاندان حاكم است . حاكم قطر با توجه به جنبه هاى سنّتى و استبدادى نـظـام كـشـور و مـمنوع بودن فعاليّت احزاب ، هنوز بطور جدّى با مقاومتى رو به رو نشده است .(121)
قـطر با بيشتر كشورهاى اسلامى و غربى رابطه دارد. اين كشور با عربستان سعودى روابط نـزديـكى دارد. سياست خارجى اين كشور در بيشتر موارد، همگام با كشورهاى عرب منطقه بويژه مـتـاءثـر از عـربـسـتـان سـعـودى اسـت . روابـط ايـن كـشـور بـا ايـران در قـبـل از انـقـلاب دوسـتـانـه بـوده ، ضـمـن ايـنـكـه حـمـايـت خـود را از انـقلاب اسلامى ايران اعلام كرد.(122)
هـ عمان
حكومت عمان ، سلطنتى مطلق است . قانون اساسى در اين كشور وجود نداشته ، عمام قوانين از جانب سـلطـان صـادر مـى شـود. تـفـكيك قوا نيز، با توجه به فقدان قانون اساسى ، به چشم نمى خـورد. سـلطـان قـابـوس ، عـلاوه بـر سـلطـنـت ، وظـايف ديگرى را نيز به عهده دارد. فرماندهى كل نيروهاى مسلّح ، نخست وزيرى ، مسؤ وليتهاى وزارت دفاع ، اقتصاد و دارايى ، امور خارجه و رياست شوراى توسعه از آن جمله است .(123)
عـمـان بـه عـنـوان يـك كـشـور مـحـافـظـه كـار مـطـرح بـوده ، اغـلب در مـسـائل خـارجـى دخـالت نمى كند. اين كشور روابط خوبى با كشورهاى غربى بويژه آمريكا و انـگـلسـتـان و همچنين چين كمونيست دارد. عمان ، على رغم اختلافات مرزى با امارات متحده عربى ، عـربـسـتـان ، و يـمـن روابـط حـسـنـه اى بـا آنها دارد. رابطه اين كشور با ايران پس از انقلاب بـخـصـوص بـعـداز شـروع جـنـگ تـحـمـيـلى تـا حـدودى بـه سـردى گـرايـيـد، ولى در قـبـال جـنـگ تـحـمـيـلى عـراق عليه ايران ، نسبت به بقيّه كشورهاى شوراى همكارى خليج فارس مـواضـع بـهـتـرى در پـيـش گـرفـت خـط مـشـهـاى عـمـان ، نـسـبـت بـه ايـران در كـل ، بـه عـنـوان عـامـلى بـراى تـعـديـل مـواضـع تـنـد كـشـورهـايـى مثل عربستان و كويت به شمار مى رود.(124)
بـخـشـى از خـاك عـمـان ، جـزو تـنـگه هرمز مى باشد كه از اهميّت استراتژيك برخوردار است ، كـشـور عـمان ، جزيره مصيره را به عنوان پايگاهى براى استقرار (نيروهاى واكنش سريع به امريكا واگذار كرده است . (نيروهاى واكنش سريع) آمريكا در عمليات آزادسازى گروگانهاى آمـريـكـا در لانـه جـاسـوسـى تـهـران ، از ايـن پـايـگـاه ، دسـت بـه عـمـليـات نـظـامـى مـى زدند.(125)
و ـ بحرين
بحرين در سال 1971 به استقلال رسيد. حكومت اين كشور پادشاهى (اميرنشين) بوده و امير در اداره امور مملكتى با هياءت وزيران همكارى مى كند.(126)
قـانـون اسـاسـى بـحـريـن يـدر سـال 1973 بـه تـصـويـب رسـيد براساس آن ، آزادى بيان ، مـطـبـوعـات ، عـقـيـده بـاورهـاى مـذهـبـى تـضـمـيـن شـده اسـت . هـيـچ يـك از ايـن مـوارد در عمل تحقّق نيافته ، اقتدار امير برحين همچنان به صورت مطلق باقى مانده است . فعاليت احزاب و گـروبـنـديـهـاى سياسى در اين كشور ممنوع مى باشد. (جبهه اسلامى آزادى بخش بحرين) يـكـى از سـازمانهاى فعّال مخالف در اين كشور، در ظاهر از انقلاب اسلامى ايران الهام گرفته است .(127)
ز ـ كويت
كـويـت در سـال 1961 بـه اسـتـقـلال رسـيـد و حـكـومـت آن ، پـادشـاهـى اسـت قـانون اساسى در سـال 1962 تـدويـن شد كه با توجه به الغاى قسمتى از آن ، قرار است قانون اساى جديدى تـدويـن شـود. حـكـومـت كـويـت بـراسـاس قـانـون اسـاسى ، از سه قوّه مقنّه ، قضاييه و مجريه تـشـكـيـل يـافـتـه اسـت . يـك شـوراى مـشـورتـى نـيـز امـير كويت را در امور مملكتى كمك مى كند، كـنـتـرل فـعـاليـتـهـاى حـكـومـت بـه عـلت انـحـلال مـجـلس مـلى در سـال 1365 (ه. ش) بـه عـهـده امـيـر و شـوراى وزيـران گـذارده شـده و امـيـر كـويـت مـسـؤ ول هماهنگى سه قوّه مجريه ، مقننه و قضاييه گرديد.(128)
كـويـت يـكـى از اعـضاى شوراى همكارى خليج فارس بوده و با بيشتر كشورهاى جهان ، بويژه آمـريـكـا و جـامـعـه اقـتـصـادى اروپـا، روابـط سـيـاسى خوبى دارد . روابط كويت و عراق داراى نـوسـانات زيادى بوده است ، زيرا عراق از آغاز استقلال كويت ادّعا داشته كه اين كشور بخشى از خـاك عـراق و در واقـع ، دنـبـاله بـخـشـى جـنـوبـى بـصـره مـى بـاشـد. كـشـور كـويـت در سـال 1990 در ادامـه ادّعـاى عـراق مـبـنـى بـر مـالكـيـّت ايـن كـشـور، بـه اشـغـال كـامـل نـيـروهـاى عـراق درآمـد كـه بـه دنـبـال آن بـا هـجـوم آمـريـكـا و مـتـحـدانـش در سـال 1991جـنـگ خليج فارس به راه افتاد و زيانهاى بسيارى به دو كشور عراق و كويت وارد آورد.
ح ـ عراق
عـراق در سـال 1932 از قـيـمـومـت انـگـلسـتـان خـارج شـده ، بـه اسـتـقـلال رسـيـد. شـوراى فـرمـانـدهـى انـقـلاب كـه شـش عـضـو تـشـكـيـل شـده ، بـالاتـريـن مـقام رسمى كشور مى باشدو رئيس آن ، مقام رياست جمهورى ، نخست وزيـرى فـرمـانـدهـى كـل نـيـروهـاى مـسـلّح ، ريـاسـت حـزب سـوسـيـالسـتـى بـعـث بـه عـهـده دارد.(129)
قـانـون اسـاسـى مـوجـود در سـال 1970 تـدويـن شـد و در سـال 1977 نـيـز اصـلاحاتى در آن صورت گرفت . فعاليت احزاب در عراق محدود بوده فقط احـزاب مـوافـق اجـازه فـعـاليـّت دارنـد. مـهـمـتـرين حزبى كه در اين كشور فعاليّت دارد، حزب سـوسـيـالسـتـى عـربـى بـعـث اسـت كـه در سـال 1948 شكل گرفت .
روابـط عـراق بـا كـشـورهـاى غربى دوستانه ، ولى با ايران و كويت همراه نوساناتى شديد بـوده كـه در نـهـايـت بـه جـنـگ (عـراق با ايران) (عراق با كويت) منجر شد. اين نوسانات همچنان ادامه دارد.
سـياستهاى فعلى رژيم عراق براساس سركوب ، خشونت و ترس استوار است . رژيم عراق با حـمـله بـه ايـران در سـال 1980 و حـمـله بـه كـويـت در سال 1990، بهانه هاى لازم را براى حضور قدرتهاى خارجى در منطقه خليج فارس به وجود آورد.
منابع :
106 ـ نگاهى به اوضاع كويت روزنامه جمهورى اسلامى 9/5/1365 .
107 ـ روابـط آمـريـكـا و اعـراب در خـليـج فـارس، اميل.آ. نخله،ترجمه كارو، ص 22 .
108 ـ نگاهى به اوضاع كويت ، روزنامه جمهورى اسلامى ، 9/5/65 .
109 ـ انقلاب اسلامى و ريشه هاى آن ، عباسعلى عميد زنجانى ، ص 24 .
110 ـ جهان اسلامى ، مرتضى اسعدى ، ج 1 ، ص 208 ـ 209 .
111 ـ همان ، ص 226 .
112 ـ سـيـسـتـم فـدراى آن بـدين شكل است كه در بعضى از موارد به حاكمان شيخ نشينها ، اختيارات قابل ملاحظه داده شده است .
113 ـ سهمان ، ص 229 ـ 230 .
114 ـ جهان اسلام ، مرتضى اسعدى ، ج 1 ،ص 231 و 233 .
115 ـ همان ، ص 237 ـ 238 .
116 ـ فـصـلنـامـه خـاورمـيـانـه ، سـال دوم ، شـماره 1 ، ص 134 ، 1374 . (مقاله تحولات سياسى اجتماعى عربستان سعودى ابراهيم زرگر .
117 ـ عربستان ، ص 17 ـ 18 .
118 ـ همان ، ص 35 .
119 ـ عربستان ، ص 39 ، 44 ـ 45 و 135 ـ 137 .
120 ـ قطر، ص 20 ـ 21 .
121 ـ همان ، ص 21 و 23 .
122 ـ قطر ، 23 ـ 24 و 127 .
123 ـ كتاب سبز ، كشور عمان ، ص 54 .
124 ـ همان ، ص 68 ـ 69 و 84 ـ 86 .
125 ـ همان ، ص 84 .
126 ـ جهان اسلام ،اسعدى ، ج 1 ، ص 365 و 369 .
127 ـ جهان اسلامى ، اسعدى ، ص 37 و 371 .
128 ـ كتاب سبز ، كشور كويت ، ص 67 ـ 71 .
129 ـ تاريخ سياسى ـ اقتصادى عراق ، على بيگدلى ، ص 31 و 71 ـ 72 .